Kunhavigante senpune

Sekvas la respondoj, kiujn Roberto Pérez-Franco donis al la demandaro de Enrique Jaramillo Levi, por la apendico de la Antologio “Tiempo al tiempo (1990-2006)” (Donu tempon al la tempo).

1. Kiam kaj kiel vi ekkonscias pri via inklino al literatura verkado?

Ĉirkaŭ la dekkvina jaro mi legis la novelojn de Eustorgio Chong Ruiz, de Los Santos. Lia priskribo de la hejma terpeco resonis kun mia sperto de infano kreskinta en la kamparo: la vilaĝo, la festoj, la rivero, la homoj. Mi sentis la bezonon, preskaŭ fiziologian, provi similajn tekstojn. Poste, trovante aliajn majstrojn, mi komencis eksperimenti kun novaj formoj kaj temoj. Mi ankoraŭ troviĝas en tiu serĉado, lernante de la geniuloj, kiujn mi admiras, provante novigojn per mia propra peno, fortigante mian teknikon kaj evoluigante mian propran voĉon.

2. Ĝenerale, kiajn defiojn, stimulojn aŭ kontentigojn ofertas al vi la kreado de noveloj?

La defio, kiun mi alfrontas, estas, ke la novelo, kiel magia ago, devas kaŭzi neatenditan senton ĉe la fino, malgraŭ tio, ke ĝi estis antaŭ la okuloj de la leganto la tutan tempon. La stimulon por skribi donas al mi la vivo mem: la impulso kunhavigi ideojn aŭ sentojn senpune, per fikcio. La kontenton mi ricevas, kiam mi relegas la tekston kaj trovas en ĝi ian meriton, kaj poste, kiam mi vidas la akcepton, kiun la leganto donas al la historio, kiun mi antaŭe pretigis.

3. Kiujn naciajn kaj internaciajn novelistojn vi plej admiras, kaj kial?

Mi avertas, ke mi legis tre malmulte kaj ke mi pli inklinas admiri specifajn novelojn ol novelistojn. Ĝis nun, la sola verkisto, kies tuta verkaro en ĉi tiu ĝenro ŝajnas al mi senmakula, estas Jorge Luis Borges. Mi trovis almenaŭ unu perfektan novelon en la panamaj plumoj de Rogelio Sinán, Pedro Rivera kaj Eustorgio Chong Ruiz; en la hispanamerikaj de Carpentier, “Clarín”, Quiroga kaj Cortázar; kaj en la internaciaj de Edgar Allan Poe, Nikolai Gogol, Heinrich Böll, Shirley Jackson, Cynthia Ozick, Ursula Le Guin, Raymond Carver, Louise Erdrich, kaj aliaj.

4. Oni diris, ke Panamo estas lando de novelistoj. Kiel vi vidas la nacian produktadon de bonaj libroj de noveloj, kompare kun tiu de la aliaj literaturaj ĝenroj?

Mi sindetenas de opinio pri la nacia produktado en ĝenroj aliaj ol la mallonga fikcio, ĉar mi ne konas sufiĉe. Pri la novelo, la ŝlosilo de via demando estas la frazo “bonaj libroj”. Mia aparta opinio pri tio estas pli kritika kaj severa. Ke en Panamo oni publikigas multajn novelarojn, pli ol en iu alia ĝenro, estas nenegebla statistika fakto. Tamen: kiom el tiuj libroj inkluzivas bonajn novelojn, estas diskutinda afero. Laŭ mia opinio, ne multaj plenumas la postulojn de la ĝenro de la moderna literatura novelo; kaj inter tiuj, malmultaj estas vere unikaj kaj memorindaj.

5. Sendube la difinoj pri arto kaj literaturo emas esti malprecizaj kaj eĉ riskaj. Sed ĉu vi povus provi difinon de arta novelo, diference de la buŝa novelo aŭ de simpla rakonto, narracio aŭ anekdoto?

Neformale, mi difinas ĝin kiel mallongan prozon, kiu venkas per knokaŭto en la unua rundo. Kiel pli formalan difinon, kvankam neperfektan, mi riskas la jenan: la moderna literatura novelo estas prozo-narracio de mallonga amplekso, kiu fokusiĝas je fikcia intrigo, kiu transdonas konsekvencan impreson kaj kiu kulminas en revelacio. Pri la nombro de paĝoj, mia kriterio estas jena: inter 16 kaj 30 paĝoj estas longa novelo, inter 7 kaj 15 estas norma novelo, inter 3 kaj 6 estas mallonga novelo, inter 1 kaj 2 estas tre mallonga novelo, kaj malpli ol 1 paĝo estas mikronovelo. Laŭ mia plej persona opinio, kun pli ol 30 paĝoj ĝi ne estas novelo, kaj kun malpli ol unu alineo ankaŭ ne.

6.a. Laŭ via takso, kio mankas al la panama literaturo por esti pli solida kaj, tial, memorinda?

Por esti memorinda, la teksto devas pli proksimiĝi al la perfekteco. Por tio, la teksto devas esti pli matura: la enhavo, pli profunda; la formo, pli polurita. La celo de la verkisto devas esti krei bonan literaturon, ne publikigi je ajna kosto libron antaŭ tempo. (Mi inkluzivas min inter la aludataj.)

6.b. Por esti pli bone instigata?

Mi kredas, ke necesas establi en Panamo konkursojn de individuaj noveloj, por kompletigi la ofertadon de jam ekzistantaj konkursoj de novelaroj. Jam ekzistas konkurso por mallonga novelo de unu paĝo (Maga). Nun necesas gravaj konkursoj kun allogaj premioj kaj la instigo de publikigo por individuaj tekstoj de inter 3 kaj 6 paĝoj (mallonga novelo), kaj de inter 7 kaj 15 paĝoj (norma novelo).

6.c. Por esti pli disvastigata ene kaj ekster la lando?

La disvastigo iras mane en mano kun la kvalito. Necesas pli da interago kun verkistoj kaj eldonejoj de aliaj landoj de Hispanameriko, kaj la partopreno en eksterlandaj konkursoj. Ankaŭ necesas malaltigi la prezojn de la novelaroj, por ke ili estu alireblaj al pli granda nombro da legantoj.

6.d. Por esti pli studata kaj valorata?

Por ke ĝi estu pli studata, mi pensas, ke ĝi devas esti ekonomie alirebla al la amasoj, precipe al la studentoj de nia lando. Mi humile proponas la jenan modelon: la noveloj de mia unua libro, rekomendita de la Ministerio pri Edukado por la mezlernejo, estas senpage haveblaj en mia retejo, kune kun ĉiuj miaj publikigitaj verkoj.

7. Je kioma horo vi kutime skribas, en kiu loko kaj sub kiaj kondiĉoj vi preferas fari tion?

Mi distingas tri etapojn en la verkado de novelo: koncipo, naskiĝo kaj kreskigado. Ĉiu havas sian atmosferon kaj sian momenton. La semo de la novelo (ĉu ideo, anekdoto aŭ sento) venas al mi subite, kiam kaj kie la muzo volas. La intrigon kaj la finon mi unue evoluigas en la menso, en momentoj de neokupiĝo, kaj poste mi skribe fiksas ilin, kiam okazas la kunfluo de paco, silento kaj deziro. La mateno kutime estas favora por skribi novigajn novelojn. Foje mi skribis novelon de sep paĝoj unuspire. Aliajn fojojn mi kunmetas ilin pecon post peco dum jaroj. Sed, en ambaŭ kazoj, mia nuna praktiko estas poste dediĉi sufiĉan tempon al poluri la tekston, kontroli la konsekvencon de la temo kaj la precizecon de la prozo. Mi neniam faras la pekon de aroganteco kredi min kapabla produkti tekston, kiu estu preta unuafoje.

8. Kiel vi scias, ke novelo, kiun vi skribas, estas finita?

Kvankam mi dubas, ĉu eblas fini novelon, mi uzas la teknikon de la potisto: mi ne ĉesas turni la novelon ĝis ĝi ŝajnas al mi ronda. Fini mian kvaran kolekton daŭris tre longe, ĉar ĝi inkluzivas novelojn komencitajn antaŭ dek du jaroj. La aŭtoro, kiu komencis skribi ĝin, ne estis la sama, kiu finis ĝin: ŝanĝiĝis miaj preferoj pri temo kaj miaj parametroj de stilo. Nun, kiam mi aspiras akiri certan regadon de la ĝenro, mi estas multe pli postulema, kaj la procezo de polurado estas brutala. Kiam mi ĵus finas skribi la unuan version de novelo, mi relegas ĝin ĉirkaŭ kvin fojojn, dum ĝi ankoraŭ estas freŝa en mia menso, modifante ĝin ĝis mi estas kontenta. Poste mi lasas ĝin maturiĝi dum kelkaj tagoj kaj mi poluras ĝin denove. Mi ripetas la procezon ĝis alvenos la horo publikigi ĝin. La koro diras al mi, kiam ĝi estas preta.

9. Kiujn literaturajn projektojn vi havas en preparo?

Krom la senfina listo de pendantaj noveloj, mi havas kelkajn projektojn en aliaj kampoj. Mi komencis koncipi du mallongajn romanojn, sed antaŭ ol skribi ilin mi studos kelkajn ĉefverkojn de la ĝenro. Krome, mi volas iom pli esplori la poezion, skribante versojn en kelkaj interesaj ritmaj skemoj, kiujn mi malkovris en tekstoj de Edgar Allan Poe, Francisco Luis Bernárdez kaj Juan Ramón Jiménez.

10. Kiel vi kombinas la literaturan kreadon kun via alia ĉiutaga laboro kaj via familia vivo?

Mi kombinas ilin tre malmulte kaj tre malbone: nuntempe mi skribas preskaŭ nur kiam mi troviĝas “inter projektoj”. Kio estas ofta, ĉar mi multfoje ŝanĝis okupon dum la lastaj sep jaroj. El universitata studento mi fariĝis inĝeniero; de tie mi iris studi magistriĝon, kaj poste sekvis tri malsamaj laboroj; nun mi revenas al la universitato por doktoriĝo dum kvin pliaj jaroj. Mi ĉiam lasas kelkajn monatojn inter la fino de unu okupo kaj la komenco de alia, kaj en tiuj oftaj “interrompoj” mi reprenas la plumon por vidi, kio rezultas. Sed kiam mi estas okupata, mia inko sekiĝas.