Roberto Peres-Franko
Eseo

La Heroica Villa: historia ĉefurbo de Azuero

Maŝintradukaĵo de la originalo, ankoraŭ ne reviziita de la aŭtoro.

Originalo en la hispana

La profesoro Milcíades Pinzón, instruisto de la junularo de Los Santos, diris, ke “La Villa estas la historia ĉefurbo de Azuero”. Kiom da homoj de Azuero povus klarigi, kial ĉi tiu nerefutebla aserto estas vera? Se la propra historio havas transcendan gravecon, kial ni ignoras ĝiajn fundamentajn detalojn? Nekompleta, konfuza aŭ forestanta informo kaŭzis, ke multaj malprecizaĵoj enkorpiĝis en la lernolibroj kaj daŭre ripetiĝas eĉ post kiam ili estis malpruvitaj per informo malkovrita antaŭ jardekoj en la Arkivoj de Hindioj kaj aliaj fontoj. La vero devas esti dirata kaj defendata: estas nepre ripeti la faktojn kaj malpruvi la falsaĵojn enradikiĝintajn en la magra scio de la popolo, ĝis oni donos brilon al la nobla historio de la hejma terpeco. Kial estis fondita la Villa de Los Santos? Kial ĝi nomiĝas “Villa” (urbeto) kaj ne “Ciudad” (urbo)? Kial “de Los Santos” (de la Sanktuloj)? Kial “Heroica” (Heroa)? Por respondi al ĉi tiuj demandoj, mi prezentas kelkajn pripensojn pri la historio de ĉi tiu loĝloko.

En la deksesa jarcento, la eksplicita funkcio de la hispanaj urboj en la Istmo estis kunigi ĉirkaŭ si la religiajn, ekonomiajn, sociajn kaj politikajn agadojn de koloniigita regiono. La kreado de ĉiu nova hispana urbo estis ekskluziva tasko de la aŭtoritatoj de la Krono en Tierra Firme, kaj ĝi respondis al zorga planado. Ĝia loko estis elektata skrupule, surbaze de strategiaj konsideroj. Ĝia funkcio estis difinita ekde la komenco, kaj estis implicita en la kialo de ĝia kreo: unuj servis por la defendo de la teritorio, aliaj por la provizado de nutraĵoj al proksimaj loĝlokoj aŭ specifaj projektoj kiel la minado aŭ la esplorado, ankoraŭ aliaj por certigi elirejon al la maro, ktp. La akto de fondo de ĉi tiuj urboj ne daŭris pli ol kelkajn horojn, kaj ilia loĝigo okazis en demando de tagoj, preskaŭ de la nokto al la mateno. Tiel estis fonditaj, surbaze de striktaj kriterioj de planado, la urboj Panamo, Nombre de Dios, Santiago, Remedios, Montijo, Alanje, Concepción, Natá, La Filipina, Santa Fe kaj Portobelo. La escepto al la regulo estis, kompreneble, la urbo, kiu nin okupas, kiu naskiĝis el la impulso de siaj fondintoj post dek ses jaroj da migrado, sen formalaĵoj kaj sen permesoj, preterlasante la aŭtoritaton, kiun Natá havis en ĉi tiu parto de Tierra Firme.

Ĉi tiuj fondintoj estis iam homoj de Natá. La urbo Natá estis konstruita en la jaro 1522 de Pedrarias Dávila, por servi kiel fronto en la batalo de la Krono kontraŭ la kuraĝaj indianoj de Veragua, kiu tiam estis malamika teritorio. La ekonomio de Natá floris dum triono de jarcento per la sklaveco de la indianoj. En 1519, sub la eŭfemisma nomo ‘indiĝena enkomiendo’, Pedrarias kondamnis milojn da indiĝenoj al vivo de deviga laboro por la profito de la hispanoj, kontraŭ la bapto kaj la aŭskulto de meso. Tamen, dank’ al la fervora defendo de la rajtoj de la indianoj, kiun faris kelkaj etikaj homoj (ĉefe esceptaj pastroj), la Krono eldonas en 1551 la Provizon de Cigales, forigante la fatalan figuron de la Enkomiendo en Tierra Firme, ordonante la liberigon kaj relokigon de la indianoj, kaj samtempe ekigante la subiron de Natá kiel urba emporio.

Fariĝis necese relokigi la ĵus liberigitojn en proprajn komunumojn, kies malproksimeco garantiu la plenumon de la aboliciisma dekreto. Estis kreitaj tri setlejoj ekskluzive por la indiĝenoj: Santa Cruz de Cubita, Santa Helena de Parita kaj Santiago de Olá. La unua estis fondita, eble la 3-an de majo 1558, de la Guberniestro Juan Ruiz de Monjarraz kaj frato Pedro de Santa María, ĉe la bordo de la rivero nomata tiam Cubita (nuntempe konata kiel Río La Villa), ĉirkaŭ tri kilometrojn de la loko, kie preskaŭ dek du jarojn poste estus fondita la urbo Los Santos, kvankam sur la kontraŭa bordo.

Fronte al la Provizo de Cigales, la urbestro de Natá, Sancho Clavijo, sendas prokuriston al la Konsilio de Hindioj en Madrido por petegi al la Krono, ke ĝi restarigu la indiĝenan sklavecon en tiu urbo, por eviti ĝian ekonomian malprosperon. Dum kelkaj homoj de Natá atendis avide, stagnantaj en sia urbeto, revenon al la sklaveco, kiu neniam okazus, aliaj pli lucidaj kaj aventuremaj loĝantoj (eble intuiciante, ke tiu maljusta vivmaniero proksimiĝis al sia fino) decidas forlasi la Urbon de la Kavaliroj serĉante novajn ŝancojn en la fekundaj teroj de tio, kion ni hodiaŭ nomas Azuero. Al ili poste aliĝus hispanaj soldatoj dezertintoj, sen milita vokiĝo, kiuj rekrutiĝis en la armeon, supozeble por batali en la araukana milito en Ĉilio, kun la sola kaj silenta celo transiri al Ameriko serĉante pli bonan estontecon.

La loĝigo de la duoninsulo Azuero, tio estas, la establiĝo de izolitaj domoj kaj bienoj fare de ĉi tiuj aventuristoj, estas relative malrapida: ĝi komenciĝas ĉirkaŭ 1553 kaj daŭras dum pli ol jardeko. Ili vivis malproksime unuj de aliaj, kaj kompreneble malproksime de Natá, por resti ekster ĝia imposta orbito: liberaj de urbaj impostoj kaj ŝarĝaj dekonaĵoj, ili povis pli bone kovri siajn bezonojn en tiuj tempoj de malabundo. Sed la fortuno plibonigas por la homoj de Azuero dank’ al la neatenditaj konsekvencoj de iniciato de Natá. La penadoj de Natá antaŭ la Krono atingis la permeson esplori la ankoraŭ virgan provincon Veragua. Kiel rezulto de tiuj esploroj, estis fondita la mina urbo Concepción, kiun la homoj de Natá ne povis ekspluati pro manko de ekonomiaj rimedoj. La rektaj profitoj de la ekspluatado iris al la loĝantoj de Panamo kaj Nombre de Dios, kiuj posedis nigrajn sklavojn dungitajn en tiuj minaj laboroj. Notu, ke la sklaveco mem ankoraŭ ne estis aboliciita, ĉar procento de la nigra raso daŭre estis ekspluatata tiel. Necesus jarcentoj por ke la nigraj panamaj sklavoj profitu de la aboliciado de la sklaveco de sia raso en la Istmo.

Concepción fariĝas potenciala merkato por la grenoj kaj brutoj de la produktantoj dise loĝantaj tra la duoninsulo Azuero. Efektive, la komerco kun la mina urbo plibonigas la ekonomian situacion de la homoj de Azuero. Kuraĝigitaj de la prospero, kaj lacaj pro la troaj monpunoj, kiujn la urbestraro de Natá arbitre trudis al ili kiel manieron elsangigi la profitojn de fremda laboro, ĉi tiuj dise loĝantaj loĝantoj de Azuero decidas rompi siajn ligojn kun tiu urbo kaj fondi novan kun propra registaro. Konstruita la 1-an de novembro 1569, ĉe la bordo de la rivero Cubita, la urbo Los Santos ricevas sian nomon, kiel estis tradicio, laŭ la dato, en kiu ĝi estis fondita, kiu en la katolika sanktularo respondas al la Tago de Ĉiuj Sanktuloj.

El la perspektivo de Natá, la fondo de Los Santos estis kontraŭleĝa. La fondintoj ne havis permeson de la Krono, de la Audiencio de Panamo, aŭ de la Urbestraro de Natá. Tamen, ĉi tiu grupo de kuraĝuloj decidis fondi sian idealan urbon, sciante, ke ilia ago estos konsiderata ofendo kontraŭ la aŭtoritato de Natá kaj ke ĝi alportos al ili seriozajn konsekvencojn. Kial ili faris tion? Tio estas, kial ili kontraŭis la aŭtoritaton, riskante siajn vivojn kaj siajn bienojn? Simple, ĉar ili sciis, ke la kaŭzo estas justa kaj ke la aŭtoritato, en ĉi tiu kazo, eraris: la ĝusta ago estis fondi novan urbon sur la duoninsulo, por ke ĝiaj loĝantoj povu regi sian propran destinon kaj ĝui la fruktojn de la propra laboro.

Kiam la aŭtoritatoj de Natá ekscias, la sekvan tagon, pri la fondo de Los Santos, ili decidas kontraŭstari per ĉiuj fortoj la ekziston de tiu, kiun ili konsideris kontraŭleĝa urbo kaj minaco al sia hegemonio. Kvankam la preteksto estis la defendo de la moŝto de la Reĝo, la kialo de la kontraŭstaro de Natá estis alia: ĝiaj ekonomiaj interesoj estis rekte tuŝitaj de la fondo de la nova urbo. Se Los Santos ekzistus kiel sendependa urbo, Natá ĉesus ricevi la pagon de impostoj kaj dekonaĵoj de ĉiuj produktantoj de la grandega areo, kiun ni hodiaŭ konas kiel Azuero. Ili perdus ekonomiajn enspezojn kaj politikan povon. Tial la Ordinara Urbestro de Natá, Rodrigo de Zúñiga, gvidas militan antaŭeniron kontraŭ la homoj de Los Santos. Ĉirkaŭ la kvina de novembro okazas renkontiĝo inter la rivalaj flankoj ĉe la bordoj de la Quebrada de Rabelo, tiel nomata ekde tiam, certe ĉar ĝi estis posedaĵo de unu el la fondintoj de Los Santos: Ambrosio Rabelo. Ĉi tiu loko estas hodiaŭ paŝtejo por brutaro; ne troviĝas en ĝi iu ajn monumento, kiu rememorigu nin pri la rolo, kiun ĝi havis en la historio de la urbo kaj la duoninsulo.

Ambaŭ flankoj estis armitaj, sed la homoj de Natá superis en nombro kaj armiloj la homojn de Los Santos. La renkonto ne degeneris en batalon, sed en interŝanĝon de frazoj. Kelkaj el la fondintoj de Los Santos estas arestataj kaj kondukataj al Natá, kaj la domoj de Los Santos estas detruataj. Zúñiga kondamnas al dekjara ekzilo plurajn fondintojn, sed ilian estron, la gvidanton de la fondinta grupo kaj unuan urbestron de la urbo Los Santos, Francisco Gutiérrez, oni kondamnas al la pendumilo. Por savi lin de morto tiel mizera, liaj kamaradoj apelacias la kondamnon de la Urbestro antaŭ la Audiencio de Panamo. Post du jaroj da malliberejo, Francisco Gutiérrez aŭdas la verdikton de la Audiencio: lia mortkondamno estas rifuzata kiel neprocedebla, sed oni devigas lin al kvarjara ekzilo, kaj al dujara ekzilo la aliajn arestitojn, kalkulataj ekde tiu dato, kvankam ili jam plenumis du jarojn da malliberejo pro la sola peko serĉi sian liberecon.

Al Francisco Gutiérrez oni ankoraŭ ne faris justecon. Kiom da lernejoj kaj stratoj portas lian nomon? Kiom da monumentoj estis starigitaj en lia memoro? Li havis vizion: fondi urbon de kuraĝuloj en la koro de tio, kion la poeto Salvador Medina Barahona baptis, pli ol kvar jarcentojn poste, kiel la sonĝita duoninsulo, kie la brakoj, kiuj volus labori por gajni sian panon, estus bonvenaj, sen turni sin al la sklaveco de la indiĝenoj, respektante la dignon de la homoj kaj ilian neforcedeblan rajton al libereco. Ĉi tiu idealo preskaŭ kostis al li la vivon: li pagis per pluraj jaroj da ekzilo, kaj per la perdo de sia tuta bieno, la aŭdacon fondi ĉi tiun liberan urbon, kiu poste fariĝus heroa. Nun ĉi tiu sama urbo ne rememoras lin, eble pro nescio. La vero estas, ke Los Santos, Azuero kaj Panamo ne estus hodiaŭ tio, kio ili estas, se ne estus Francisco Gutiérrez, vera heroo de Los Santos, viro de vizio kaj gvidado, kiu faris pli por la regiono de Azuero ol iu ajn alia eŭropa aŭ kreola eminentulo.

La kontraŭstaro de Natá al la ekzisto de Los Santos poste prenas la formon de longedaŭra jura disputo, kiu estas traktata en la Audiencio de Panamo. En ĉi tiu punkto, reprezentantoj de la Krono inspektas la lokon elektitan de la fondintoj de Los Santos kaj konkludas, por hontigo de la homoj de Natá, ke la loko estas optimuma kaj la fonda ideo estas ĝusta. La pravigo por fari plian urbon — kaj en tiu loko — estas tiam klare establita. Tiel estas pravigita la kuraĝa kvankam malprudenta decido de la impetaj fondintoj de Los Santos. Por plaĉi al ambaŭ flankoj, tio estas al la homoj de Natá kaj al tiuj de Los Santos, la Krono decidis rekoni la ekziston de la loĝloko Los Santos, sed ne per la alta titolo “Ciudad” (kiel havis Natá), sed per la malpliigita titolo “Villa”. Tial ĉi tiu loĝloko nomiĝas ankoraŭ hodiaŭ la Villa de Los Santos, kvankam ĝi povus ripari ĉi tiun malŝaton post la ilustraj epizodoj de postaj jarcentoj. Ĝi restas “villa” kiel perpetua defio al tio, kion la aroganteco de la hispana monarkio signifis por nia komenciĝanta vilaĝeto en tiu embria epoko. Ironie, sen nomiĝi “ciudad”, ĝi fariĝis poste, en la kulmino de sia demografia graveco, la dua laŭ grandeco kaj ekonomia graveco en la tuta Istmo, superita nur de la urbo Panamo.

Ni jam klarigis la demandon pri la origino kaj maniero de la fondo de Los Santos. Nun ni prezentos ĝian pivotan karakteron en la apero de Azuero kiel homa konglomeraĵo. La Villa de Los Santos ĝuis, dum du jardekoj, nehaltigeblan ekonomian kreskon, dank’ al la vendo de provizoj por la orminejoj de Concepción. Tamen, kiam ĉi tiuj minejoj estas fermataj en 1589, Los Santos kaj Natá enfalas en profundan depresion: la ekonomio de ambaŭ estis esence primara. Ili provizis nutraĵojn al aliaj loĝlokoj, kiuj povis pagi ilin. Kiam malaperas la ĉefa aĉetanto, Concepción, la ekonomio kolapsas. Ekde 1589, tiuj laboremaj homoj de Los Santos subite trovis sin sen aĉetanto por siaj produktoj. Kiam la ekonomio de la Villa de Los Santos malkreskas, granda parto de ĝiaj loĝantoj elmigras denove, kiel ili faris el Natá en 1553, serĉante novajn terojn, novajn defiojn kaj ŝancojn. Ĉi tiuj ekskursoj de la homoj de Los Santos plantas la loĝantarajn semojn de preskaŭ ĉiuj vilaĝoj, kiuj kovras la duoninsulon Azuero hodiaŭ. Tiel, Los Santos estas ne nur la unua kaj la plej malnova el la urboj de Azuero: ĝi estas ankaŭ la radia punkto, el kiu foriras la fondintoj de preskaŭ ĉiuj aliaj urboj de la areo.

Pli ol du jarcentojn poste, la 10-an de novembro 1821, deklarante sin sendependa de la hispana imperio memstare, sen la subteno de iu ajn (kiel senhelpa David antaŭ la eŭropa Goliato), Los Santos donis la ekzemplon de senlima persisto, kiu ekdetonigis la liberigan gestaron de la tuta patrujo, kiu ĝis tiam langvoris stagnante, kvankam oni intuiciis ĝin kiel baldaŭan. Tio valoris al nia humila kaj eta Villa la titolon “Heroica Ciudad” (Heroa Urbo), donitan de la Liberiganto Simón Bolívar, kiun, oni diras, profunde kortuŝis la nemezurebla kuraĝo de ĝiaj eminentuloj.

La historio ne estas libera de ironioj: la urbo Natá, kiu estis la plej granda malamiko de Los Santos en la momento de ĝia fondo, ŝanĝiĝis en ĝian plej grandan aliancanon, kiam La Villa deklaris la sendependon de Hispanio du jarcentojn kaj duonon poste. Sen la decida milita kaj politika subteno de Natá, la kuraĝa salto de fido, kiun faris la homoj de Los Santos la 10-an de novembro, estus estinta kolektiva memmortigo. La sendependo de Natá estis deklarita kvin tagojn poste de Francisco Gómez Miró, eĥante la geston de Los Santos kaj instigante ĉenreakcion, kiu kulminus per la deklaro de sendependo de la Istmo en la urbo Panamo la 28-an de la sama monato.

La Heroica Villa de Los Santos estas la escepto al multaj reguloj. Ĝi estis escepta en sia fondo, el kiu burĝonis Azuero kiel kultura estaĵo. Ĝi estis escepta denove en sia deklaro de sendependo de Hispanio, koncipita individue, tiel inda kiel riskoplena, dank’ al kiu la tuta Istmo infektiĝis de libereco, fortikiĝante kiel aparta lando. Evidentas, ke tiu tradicio rompi la establitajn skemojn, kiam la realo igas ilin obsoletaj, serĉante liberecon, bonfarton kaj progreson, enkrustiĝis en la kolektivan spiriton de la Villa ekde la tago de ĝia fondo kaj donis al ĝi 252 jarojn poste la kuraĝon leviĝi antaŭ ĉiuj kontraŭ la subpremo de la iberia Krono. Ĉi tiu kuraĝo restas nedifektita ankoraŭ hodiaŭ en la koro de Azuero kaj daŭre resonas en la identeco de la tuta nacio, manifestiĝante per tiel gravaj nuntempaj faroj kiel la patriota gesto de la 9-a de januaro 1964. Nur Dio scias kiom da decidaj momentoj de nia estonteco estos heredantoj de tiu tradicio de sankta ribelemo.

Notoj

Ĉi tiu eseo baziĝas sur parolado de la aŭtoro, kiu estis deklarita Merita Filo de La Heroica Villa en 1999.